Van Cortenbergh en Oranje Nassau`s Oord tot het sanatorium ONO

1     2    3

Op 2 november 1871 overleed  mr. Reinhard Crommelin (1810- 1871), advocaat te Amsterdam, op zijn buitenhuis “Cortenbergh” (ook wel Kortenburg). Hij was een zoon uit het tweede huwelijk van zijn vader Claude Crommelin (1769-1824) met Jacoba Catherina van der Meulen (1770-1845). (Zie voor gegevens over de familie Crommelin ook bij de familie Wolterbeek en huize Valkenburg).

Reinhard Crommelin koopt “Cortenbergh” in 1840

crommelin 001 copie

Portret van Reinhard Crommelin, geschilderd door wellicht Nicolaas Pieneman in 1836.

 

Frederique Wilhelmina Crommelin (1810-1875)

Pendant van het portret van Reinhard Crommelin voorstellende Frederique Wilhelmina Crommelin (1810-1875). Toeschrijving Nicolaas Pieneman.

In 1837 huwde hij met zijn volle nicht Frederique Wilhelmina Crommelin, met wie hij liefst 11 kinderen kreeg. In 1840 kocht hij het buiten “Cortenbergh en gebruikte het als buitenplaats. Hij was enige jaren lid van de gemeenteraad van Wageningen. Hij wordt begraven op de nabijgelegen, in 1860 in gebruik gekomen, begraafplaats “Onder de Bomen” te Renkum. Zijn echtgenote woont na zijn dood in het huis aan de Herengracht 214 te Amsterdam, waar zij in 1875 overlijdt.

Graf van Crommelin op de begraafplaats "Onder de Bomen" te Renkum

Graf van Reinhard Crommelin op de begraafplaats “Onder de Bomen” te Renkum.

Reinhard Crommelin had het oude huis Cortenbergh rond 1840 gekocht en er in 1859 nog een grote vernieuwing doorgevoerd. Toch laat hij het buiten afbreken en er een nieuw buitenhuis, naar een ontwerp van de Arnhemse architect Lukas Hermanus Eberson (1822-1889), voor in de plaats zetten.

Een 19 de eeuwse tekening van onbekende hand weergevende het huis "Cortenbergh" rond 1835. Dit huis werd door Crommelin vervangen door een nieuwe volumineuze villa, het latere paleis van koningin Emma.

Een 19 de eeuwse gewassen tekening van onbekende hand weergevende het huis “Cortenbergh” rond 1835. Dit huis werd door Crommelin vervangen door een nieuwe volumineuze villa, het latere paleis van koningin Emma. (Topografische -Historische Atlas van Gelderland- Gelders Archief Arnhem). Door de nieuwbouw werd het aantal kamers van 15 op 30 gebracht.

 

Cortenbergh in een iets minder lommerrijke omgeving.

“Cortenbergh” in een iets minder lommerrijke omgeving. (Topografische -Historische  Atlas van Gelderland- Gelders Archief Arnhem)

 

Het ontwerp voor het nieuwe huis "Cortenbergh"

Het ontwerp voor het nieuwe huis “Cortenbergh”

 

Eberson 002

Vooraanzicht van het nieuwe huis “Cortenbergh”

Eberson merkt over de opdracht die hij van Crommelin kreeg  op:

“Dit huis werd aanvankelijk door den Heer Crommelin betrokken, doch met het voornemen zich een beter verblijf te doen bouwen, dat voor zijn talrijk gezin eene grotere ruimte aanbood en waarvan de indeeling der vertrekken meer in overeenstemming was met de eischen van den tegenwoordigen tijd en met zijnen smaak”

In November 1854 komt architect Lukas Hermanus  Eberson met een ontwerp voor een buiten met 30 kamers, te bouwen op een kleine 20 meter vanaf de oude footprint. Voor de bouw werd de grond opgehoogd zodat het enigszins verheven in het omliggende landschap zou staan. Bij gelegenheid van de oplevering veranderde Crommelin de naam Grunsfoort in “De Cortenbergh”

De parkaanleg rond het huis wordt ontworpen door de landschapsarchitect Jan David Zocher jr. (1791- 1870). Nadat Willem III het verwierf werd de parkaanleg heringericht door diens zoon Louis Paul Zocher (1820-1915). Deze ontwierp een fraai wandelpark met een grote vijverpartij, een grote volière enz..

Crommelin had meerdere buitens, waaronder, tussen 1847 en 1855, het buiten De Horst te Driebergen-Rijsenburg. Zijn woonhuis lag aan de Herengracht 214, nabij de Raadhuisstraat, te Amsterdam. Het fraaie herenhuis werd in 1917 gesloopt. Caspar Philips Jacobszoon tekende het op in zijn grachtenboek.

Herengracht 214 te Amsterdam.

Herengracht 214 te Amsterdam.

Herengracht 214, enige jaren voor de afbraak.

Herengracht 214, enige jaren voor de afbraak. De klauwstukken in de halsgevel en de halsgevel zelf waren inmiddels verdwenen. Het pand werd na deze verbouw bekroond door een lijstgevel.

In april 1857 wordt het nieuwe huis “Cortenbergh”opgeleverd waarna het oude “Cortenbergh” wordt afgebroken.

Godert Willem Graaf van Rechteren van Appeltern wordt nieuwe eigenaar van “Cortenbergh”

Uit de nalatenschap van zijn oudoom Reinhard Crommelin koopt Godert Willem Graaf van Rechteren van Appeltern (1841- 1902) het buiten met omliggend 200 ha.  grond en geeft het de naam van het kasteel dat ooit een 100 meter noordelijker in het Renkums Beekdal had gelegen: “Grunsfoort”.
Van Rechteren van Appeltern werd geboren op 19 oktober 1841 te Zwollerkerspel als zoon van de gouverneur van Overijssel Mr. Jacob Hendrik graaf van Rechteren (1787-1845) en diens derde echtgenote Geertruid Agnes baronesse de Vos van Steenwijk (1807-1845). Hij verloor zijn ouders dus op vierjarige leeftijd. Na het gymnasium te Zutphen te hebben doorlopen studeerde hij van 1859 tot 1864 in Leiden rechten, waarna hij advocaat werd te Wageningen een plaats waar hij  baron Van Dedem ( van Huis “Den Berg” te Dalfsen) trof. Later zou zijn enige dochter Petronella Geertruida Agnes van Rechteren (1868-1928) huwen met Baron Alexander van Dedem van den Berg (z.a.). Hun beider interesse voor de Dreijen te Oosterbeek zal hier niet vreemd aan zijn.
Op 2 januari 1867 huwde hij te Londen met Augusta Isabella Alexandrina Janssens (1845- 1902), dochter (buitenechtelijk) van Barber Janssens en koning Leopold I van België.

Gezin Van Rechteren Janssens

V.l.n.r. Augusta Isabella Alexandrina Janssens, Godert Willem Graaf van Rechteren van Appeltern en  Petronella Geertruida Agnes van Rechteren van Appeltern. Foto rond 1874.

Het gezin Van Rechteren van Appeltern gebruikte Grunsfoort aanvankelijk als een buitenhuis daar het er alleen in de zomermaanden verbleef.
Oostelijk van het nieuwe huis “Grunsfoort” liet hij een koetshuis bouwen dat na verkoop aan koning Willem III in opdracht van deze werd verbouwd naar een ontwerp van de Arnhemse architect Lukas Hermanus Eberson.
Toen in 1901  het sanatorium werd geopend gebruikte men het voormalig koetshuis als keuken.

Het plan van Eberson voor een restauratie van het koetshuis. (Collectie Koninklijk Huisarchief, `s Gravenhage.

Het plan van Eberson voor een restauratie van het koetshuis, respec. westgevel en oostgevel. (Collectie Koninklijk Huisarchief, `s Gravenhage).

Hij beperkte zijn daadkracht niet tot de onmiddellijke omgeving van het huis en liet in 1872 de Nieuweweg aanleggen, een korte verbinding van het dorp Renkum naar Grunsfoort. Ook in het plaatselijk leven te Renkum stelde hij zich actief op. Zo was hij vanaf 1874 kerkvoogd van de hervormde gemeente te Renkum.

In 1881 wordt hij benoemd tot kamerheer des Konings en in 1895 tot kamerheer in buitengewone dienst van koningin Wilhelmina. In het jaar van zijn aanstelling tot kamerheer, kocht op 16 september 1881 koning Willem III, na lang aandringen bij Van Rechteren van Appeltern, het landgoed Cortenbergh. Van Rechteren, die een verwoed jager was, had op een van de jachtpartijen op zijn grondgebied koning Willem III uitgenodigd, een besluit dat hem op termijn zijn buitenplaats kostte. Het goed viel in de smaak bij de koninklijke bezoeker. Van Rechteren van Appeltern verhuist naar Ede waar hij het huis “Reehorst” laat bouwen. (zie onder Graaf van Rechterenweg))
Op 15 september 1881 doen de nieuwe eigenaren voor het eerst Cortenbergh aan. Op de weg over de Grunsfoortselaan (nu Kortenburg geheten) boden de oudste kinderen van de familie Reijmer, bewoners van het nabijgelegen huis “Redichem” (z.a.), nabij het tuinmanshuis “de Plankjes”, een bloemstuk aan.

“Koninklijk Particulier Domein Oranje Nassau`s Oord”.

De Grunsfoortse Dijk in westelijke richting met op de achtergrond de boswachterswoning.

De Grunsfoortselaan in westelijke richting met op de achtergrond de woning van de adjunct geneesheer- directeur op Kortenburg 5. Niet zichtbaar, rechts van de weg, de tuinmanswoning.

 

Koningin Emma met haar dochter Wilhelmina

Koningin Emma met haar dochter Wilhelmina, foto rond 1882.

Sinds die tijd verdween de naam Cortenbergh (respec. Grunsfoort) voor het gebied en sprak men in navolging van de nieuwe eigenaren van het “Koninklijk Particulier Domein Oranje Nassau`s Oord”.
Het  fraaie landgoed moest dienen als zomerverblijf voor zijn tweede vrouw, koningin Emma. Zij was opgegroeid in Duitsland en miste, naar verluidt, de hoogteverschillen in het Hollandse landschap. Willem III meende dat zij die op de stuwwal van de Zuid Veluwe zou terug vinden.

 

ontwerp ono 001 copie 1 2

De westgevel van het tot paleis verbouwde huis. (Collectie Koninklijk Huisarchief, `s Gravenhage)

De vertrekken op de parterre (Collectie Koninklijk Huisarchief, `s Gravenhage)

De vertrekken op de parterre (Collectie Koninklijk Huisarchief, `s Gravenhage)

De koning liet het landhuis met een verdieping verhogen door meester-timmerman H.A.J. Popping en meester-metselaar P. de Leeuw uit Wageningen. Voorts werd een koetshuis en stallen opgetrokken. In de kwekerij werd een oranjerie gebouwd en voor de koning werd door de Renkumse smid Hendrik van Roest (z.a.) een volière voor fazanten gebouwd. Het ontwerp voor de parkaanleg was van Louis Paul Zocher (1820-1915). Op 28 juli 1883 betrok het echtpaar de zomer- residentie. Het paar kwam met hun 3 jarige dochter Wilhelmina aan op station Oosterbeek-Laag waar zij werden afgehaald met koetsen. Op het station stond, uiteraard, de burgemeester van Renkum Jan van Embden. Een opmerkelijk detail bij de tocht naar ONO was de met wit zand afgedekte Dorpsstraat, teneinde het geratel van de koetsen te beperken. Het koninklijk paar verbleef enige zomers op het landgoed, maar met de achteruitlopende gezondheid van de koning steeds minder. Toch had de Renkumse middenstand voordeel bij  het bestaan van het zomerpaleis.

De plaatselijke wagenmaker Gijsbertus Gielingh, de smid Hendrikus H. van Roest, de zadelmakers Rosbach en diens opvolger J. Schaafsma maar ook de plaatselijke zalmvissers Gerardus (1812-1898) en Johannes (Jan)  Koenders (1815-1886) behaalden voordeel uit de koninklijke klant.
Naar verluidt heeft de laatste de vorst van een jammerlijke verdrinkingsdood gered tijdens een gezamenlijke vispartij op de Rijn waar ze op jacht waren naar zalm.

De jonge smid Hendrikus H. Roest in zijn smederij aan de Dorpsstraat

De jonge smid Hendrikus H. Roest in zijn smederij aan de Dorpsstraat

 

 De winkel van J. Schaafsma in 1913. De zadelmaker/ rijtuigbekleder (met platte pet) staat derde van rechts. Links de kruidenierswinkel van zijn echtgenote.

De winkel van J. Schaafsma in 1913. De zadelmaker/ rijtuigbekleder (met platte pet) staat derde van rechts.
Links de kruidenierswinkel van zijn echtgenote.

Na het overlijden van Willem III in 1890 verloor Emma de aandacht voor het buiten en kreeg de Wageningse notaris J.M.F. van Everdingen de functie van rentmeester en behartigde hij, van 1891 tot 1899, de belangen. Af en toe deed ze haar zomerpaleis nog aan.

In de Leeuwarder Courant van 30 januari 1899 lezen we:
“Bezoek der Koningin-Moeder aan Oranje Nassau-Oord. H.M. de Koningin-Moeder begaf zich gisteren voormiddag met het in den gewonen staatsspoortrein van 10 uur 6 min. ingelegde koninklijk salonrijtuig via Ede naar het landgoed Oranje Nassau-Oord. De hofdames barones van Ittersum en jonkvrouw van de Poll, alsmede jhr. De Ranitz, particulier secretaris en intendant van het huis van H.M., maakten het gevolg uit. De burgemeester der residentie, baron van Harinxma, deed H.M. in het station tot aan den trein uitgeleide. H.M. kwam op den bepaalde tijd aan het station Ede aan, waar H.M. door den burgemeester, den heer Optennoort, in de in haast keurig versierde wachtkamer gecomplimenteerd werd. Barones van Ittersum bood een zeer fraaien ruiker aan. In een open rijtuig uit Wageningen zette de Koningin met gevolg den tocht naar Oranje-Nassau`s Oord voort. Een vrij talrijke menigte, w.o. hoofden en leerlingen van het instituut “Erica” –(kostschool gelegen in de Torenstraat in Ede)-, begroette de Koningin levendig. Verder ging H.M. in een open landauer over Bennekom, waar het muziekgezelschap het Wilhelmus deed hooren. Overal waren vlaggen. Nabij den Keijenberg brak een achterwiel van het rijtuig. Dadelijk werd uitgestapt en de reis vervolgd met een rijtuig uit Oosterbeek, waarin de Burgemeester van Renkum- (-J.V.M. van Toulon van der Koog-) zat . H.M. kwam even voor één uur op Oranje-Nassau-Oord. Aldaar werd H.M. opgewacht door den rentmeester Van Everdingen en de commissie voor het sanatorium. Inmiddels was een ander rijtuig ontboden uit Wageningen. Daarna werd de omgeving van het landgoed bezichtigd, waarna H.M. terugkeerde langs Wageningen en op den bepaalden tijd van Ede naar Den Haag vertrok.”

Het paleis op Oranje Nassau`s Oord wordt sanatorium

Kennelijk waren er al enige jaren contacten tussen Emma en een Commissie tot instelling van een sanatorium te Renkum. In 1901 schonk Koningin Emma het landgoed aan de Vereniging tot Bestrijding van Tuberculose die er een sanatorium in vestigde.
Toen zij in 1898 bij de troonaanvaarding van koningin Wilhelmina fl. 300.000,- ten geschenke kreeg van de Nederlandse bevolking gaf ze aan dit te willen besteden aan de vestiging van een sanatorium voor longlijders te Renkum. Daar dit bedrag onvoldoende was om het sanatorium tot stand te brengen gaf Emma ook nog een aanvullende persoonlijke gift van fl. 200.000,-.

“Sedert lang was mijn wensch eene stichting in het leven te roepen, waaraan ik geloof dat grote behoefte bestaat. Ik bedoel een sanatorium voor longlijders. In den eerste plaats ten bate van hen, die de middelen missen om in het buitenland hulp te zoeken tegen de vreselijke kwaal die helaas in ons vaderland zoo veelvuldig voorkomt en zulke ernstige gevolgen na zich sleept. Ik hoop eerlang de beschikking te krijgen over het landgoed Oranje Nassau’s Oord te Renkum en dit af te staan voor het doel dat mij lief is. Door deskundigen voorgelicht stel ik mij voor op dat landgoed het eerste Nederlandsche Sanatorium te stichten”.

Het huis Oranje Nassaus Oord na de verbouwing van Willem III voor in gebruik neming als sanatorium

Het huis Oranje Nassau`s Oord na de verbouwing van Willem III (die er een extra derde verdieping op liet zetten) voor in ingebruikneming als sanatorium.

De akte tot de stichting van het Sanatorium Oranje Nassau`s Oord werd op 10 april 1899 op het paleis te Den Haag gepasseerd ten overstaan van notaris H.W.F. Ligtenberg. Emma was hierbij persoonlijk aanwezig. Daar werd ook het Emmafonds ingesteld wat diende om in voorkomende gevallen de verpleging te Renkum gratis te laten zijn. Een vorstelijke eerste donatie werd door Emma gedaan.
De verbouwing van het paleis en de aanbouw van halfrond zijvleugel wordt gedaan door de Amsterdamse aannemer PH. A. Warners. Hij schreef in voor fl 95. 800,-.

Op 26 oktober 1901 wordt het sanatorium, om exact 14.00 uur, plechtig geopend door koningin Wilhelmina in bijzijn van Prins Hendrik en haar moeder prinses Emma.
De eerste geneesheer- directeur dr. Johannes Willem Frederik Donath is een van de gastheren die prinses Emma ontvangt. Ook voor de voorzitter van het bestuur van de stichting jhr. S.M.S. de Ranitz (particulier secretaris van Emma) is een belangrijke rol weggelegd. Er wordt een marmeren gedenkplaat onthuld waarin de gulle geefster eer wordt bewezen.

2991045674[1]

 

De opening van het sanatorium op 26 oktober 1901.

De opening van het sanatorium op 26 oktober 1901.

 

Op deze ansichtkaart wordt een deel van het gezelschap dat bij de opening aanwezig was afgebeeld

Op deze ansichtkaart wordt een deel van het gezelschap dat bij de opening aanwezig was, ontspannen converserend,  afgebeeld

De eerste patiënten kwamen aan op 18 november 1901.
In de villa was, tot 15 mei 1902, plaats voor 30 patiënten, zodat tot aanbouw werd besloten. Als eerste directeur werd dr. Johannes Willem Frederik Donath aangesteld (1856  – 1920) ). Deze was na een studie geneeskunde die hij in 1874 begon als arts gevestigd geweest te Wormerveer. Van zijn hand verschenen enige boeken over de volksgezondheid, waaronder De tuberculose als volksziekte en hoe zij kan worden bestreden” (1901). Tevens werden aangesteld, als assisterend geneesheer, dr. W.J.W. Huining, als adjunct-directrice mej. M. von Farrat en als boekhoudster mej. G. Talma.
Nog in 1901 startte men met de bouw aan het voormalig paleis van een gebogen westvleugel, naar een ontwerp van de architect Roelof Kuipers. Naar verluidt koos men voor deze gebogen vorm om tocht adequaat tegen te gaan.

735 copie

Voorzijde van het hoofdgebouw met de eerste klasse afdeling.

Voorzijde van het hoofdgebouw met de eerste klasse afdeling.

 

Aan de noordkant van het huis (achterzijde) begint de westers gerichte aanbouw met lighallen.

Oostgevel van het hoofdgebouw. Aan de noordkant van het huis (achterzijde) begint de westers gerichte aanbouw met lighallen.

Vrij snel na oplevering groeide het aantal  bedden tot 95 in 1905. Het totaal aantal dat gedurende dat jaar werd verpleegd bedroeg 228.

Op de eerste pagina van het patiëntenboek (1901) lezen we dat van de eerste drie ingeschreven patiënten er twee binnen twee jaar waren overleden. Ook valt op dat hun beroepen (arts, verpleegster en onderwijzer) bijdroegen aan hun noodlottige ziekte.

De eerste drie inschrijvingen van patiënten van het sanatorium. (linker deel pagina 1 van het patiëntenboek)

De eerste drie inschrijvingen van patiënten van het sanatorium. (linker deel pagina 1 van het patiëntenboek)

De eerste drie inschrijvingen in het patiëntenboek (rechter helft van pagina)

De eerste drie inschrijvingen in het patiëntenboek (rechter deel pagina 1 van het patiëntenboek)

 

De woning van Donath als geneesheer-directeur op het terrein wonend.

De dienstwoning die Donath als geneesheer-directeur op het terrein bewoonde.

 

De nieuwe aanbouw westelijk van het eertijdse paleis.

De nieuwe aanbouw westelijk van het eertijdse paleis.

 

ren718

Op de veranda’s werden de patiënten buiten te ruste gelegd in “lighallen” teneinde de heilzame werking van de buitenlucht te genieten.

Ook lagen patiënten in de( buiten) lighal, die in de afwerking sterk op de veranda's leek.

Ook lagen patiënten in de( buiten) lighal, die in de afwerking sterk op de veranda’s leek. In totaal werden rond 1930 zeven van dergelijke losse lighallen aan de noordzijde van het sanatorium geplaatst.

Paleis koningin Emma werd tbc-sanatorium from HeemkundeRenkum on Vimeo.

Het Liber Amicorum van dr. Johannes Willem Frederik Donath

In 1906 kon men twee dingen vieren: de band tussen het koningshuis en het voormalige Grunsfoort die 25 jaar bestond hetgeen samenviel met het feit dat 25 jaar geleden Donath zijn artsenbul had behaald. Vooral het laatste was aanleiding tot feestelijkheden en het verschijnen van een fraai foliant.

Bij de feestelijkheden werd een Liber Amicorum aangereikt aan Donath, een fors foliant met 4 pagina`s decoratie, 1 pagina welke de deugden van Donath beschrijft, pagina’s met handtekeningen van de “Commissie”, 11 pagina’s met die van oud-patiënten, 4 met huidige patiënten, 1 met die van “Beambten en personeel” en 3 met die van “Vrienden”. De illustraties waren van de hand van de Amsterdamse kunstenaar Henk van den Oever. Het fraaie foliant kon, door een viertal genereuze financiële bijdragen worden opgenomen in de collectie van Heemkunde Renkum.

Het Liber Amicorum voor Donath.

Het Liber Amicorum voor Donath. (Afbeelding Bubb Kuyper Haarlem)

Op 12 juli van dat jaar verscheen in het tijdschrift  “De Prins” een artikel over het sanatorium ONO.

donath

In dit artikel een drietal raadselachtige afbeeldingen die niet rechtstreeks met ONO te maken hebben. Het Chinese bruggetje en de piramide stonden bij de Herema- State, dat echter bij Joure (Fr.) te vinden is. De reden voor deze verschijning van afbeeldingen bij ONO is dat Donath in 1905 betrokken was met plannen om de Herema-State te Joure in te richten als sanatorium. Dit had te maken met interne spanningen binnen het sanatorium te Renkum ( hij kon met name niet langer door een deur met het bestuur), op 30 april 1907, leidend tot het formeel vertrek van zowel Donath als Huining. Als waarnemend geneesheer-directeur, tot 1 augustus 1907, trad op dr. W. van der Starp. Hij werd opgevolgd door de Rotterdammer dr. Anthonie Bakhuijsen Schuld (1865-1937). (Deze had de achternaam van zijn echtgenote, Petronella Johanna Bakhuijsen, aan zijn naam toegevoegd).

Dat velen zich niet neerlegden bij het ontslag van Donath bleek op dinsdag 9 april 1907 toen, o.a., in het Utrechts Nieuwsblad een ingezonden brief verscheen ondertekend door vele oud- patiënten en gericht aan Hare Majesteit waarin men zijn ongenoegen over het ontslag niet onder stoelen en banken stak. Men probeerde het tij nog te keren.

2223

De ingezonden brief gericht aan Hare Majesteit

De ingezonden brief gericht aan Hare Majesteit, de Koningin-Moeder Emma

Vermoedelijk had Donath toch geen gehoor gegeven aan een weinig voor de hand liggende interventie van Emma want hij zette zette zijn werk onverdroten voort te Joure. In 1909 schonken dr. J.G. Driessen en zijn echtgenote, Aurelia Vegelin van Claerbergen, “Herema State” aan de “Vereniging  tot Oprichting van een Fries Volkssanatorium”. Donath maakte zich na zijn vertrek in Renkum sterk voor deze vestiging.

Het buiten werd grondig verbouwd en naar de eisen van die tijd ingericht voor de nieuwe bestemming. Het sanatorium werd geopend op 1 september 1910. Slechts weinig jaren later kwamen sommigen echter al tot de conclusie dat ligging en omgeving toch niet aan de verwachtingen beantwoordden. In 1919 bleek het bovendien te klein. Een actie om Herema State uit te breiden strandde op de opvatting van het hoofdbestuur en geneesheer-directeur J. Geers, dat het beter zou zijn een geheel nieuw sanatorium te bouwen, in een andere omgeving. Het sanatorium verhuisde ten slotte naar Appelscha en werd daar op 22 september 1922 geopend. “Herema State” werd opnieuw verbouwd en werd daarna bewoond door Pieter Benjamin Johan Vegelin van Claerbergen, die van 1910 tot 1940 burgemeester van Haskerland was.

De opvolger van Dnath A. Schuld.

De opvolger van Donath, Anthonie Bakhuijsen Schuld.

In 1927, bij zijn 20 jarig jubileum als geneesheer- directeur krijgt hij een zilveren sigarendoos ( 17 x 9 x 6,5 cm) aangereikt. Voor een bestrijder van longziekten een curieus geschenk!

Het jubileumgeschenk van Bakhuijsen Schuld.

Het jubileumgeschenk van Bakhuijsen Schuld.

Zijn voorganger Johannes Willem Frederik Donath overlijdt in 1920 te Den Haag. Hij woont dan al enige jaren te Bennekom.

Overlijdensakte van Donath. Gelders Archief Arnhem.

Overlijdensakte van Donath. Gelders Archief Arnhem.

Het fotoalbum van Pieter Ruitenberg

Tot de patiënten van het eerste uur behoorde de uit Waspik afkomstige Pieter Ruitenberg (geboren te Waspik op 02-04 -1888 en overleden aldaar op 17 mei 1907).
Zijn vader, Pieter Adriaan Ruitenberg (1852- 1935), had in Waspik een middelgrote scheepswerf, met rond de 70 werknemers, gelegen aan de Sijdijck, waarop, door de jaren heen, menig vaartuig van de helling kwam. Voor een beschrijving van de geschiedenis van de scheepswerf zie:  www.goedespoorwaspik.nl/scheepstimmerwerven.

De Heemkundekring “Op`t Goede Spoor” te Waspik bood enige tijd geleden Heemkunde Renkum een fotoalbum aan dat het droevige lot van Pieter Ruitenberg als patiënt van het sanatorium ONO in beeld bracht. In het album vele foto’s van het personeel, de patiënten, de gebouwen en de fraaie tuin van het sanatorium.
Het album komt uit de nalatenschap van een achternicht, Annie C. M. Ruitenberg die haar albums naliet aan haar zus J. J. (Co) Ruitenberg die ze op haar beurt overdroeg aan T. A. W. Ruitenberg.
Deze bood ze aan bij Heemkundekring te Waspik, die op haar beurt ze aan de Stichting voor Heemkunde Renkum schonk.
Tezamen met het Liber Amicorum van Donath vormt het een waardevol document dat de vroegste geschiedenis van het in 1901 geopende sanatorium in beeld brengt.

Het voorplat van het fotoalbum van Pieter Ruijtenberg.

Het voorplat van het fotoalbum van Pieter Ruijtenberg.

 

Pieter Ruijtenberg op ONO

Pieter Ruitenberg op ONO, poserend bij het hek dat toegang gaf tot het terrein van het sanatorium, gelegen op de kruising Grusfoortselaan, Kortenburg, de Groote Laan. Aan de overzijde van de Groote Laan ligt de woning van de adjunct- directeur. De eerste klas patiënten verbleven in de voormalige villa in kamers voor 1 of 2 personen waarvoor men per dag fl. 4,- in rekening gebracht kreeg. De patiënten der tweede klasse,  verbleven niet in de villa maar in aangebouwde zijvleugel. Aan hen werd fl. 2,20,- per dag in rekening gebracht.

 

Rechts Pieter Ruijtenberg met links van hem zijn vader de scheepsbouwer Pieter Adriaan Ruijtenberg staande voor het hoofdgebouw van ONO

Rechts Pieter Ruitenberg met links van hem zijn broer de scheepsbouwer Adrianus Pieter Adriaan Ruitenberg staande nabij de ingang van de tweede klasse in de zijvleugel van ONO

 

Even later poseren vader en zoon op het bordes van het hoofdgebouw.

Even later poseren de twee broers op het bordes van de ingang van de tweede klasse.

 

 

Eetzaal van de eerswte klas patiënten in het hoofdgebouw.

Eetzaal van de eerste klas patiënten in het hoofdgebouw.

 

De eetzaal van het sanatorium ONO

De eetzaal van de tweede klasse van het sanatorium ONO, hier feestelijk gedekt t.g.v. het tienjarig bestaan van het sanatorium ONO

 

De eetzaal van het sanatorium uit een andere hoek.

De eetzaal van het sanatorium uit een andere hoek

 

Pieter Ruijtenberg in rust de krant lezend.

Pieter Ruitenberg in rust de krant lezend. Naar het zich laat aanzien had hij een kamer in het hoofdgebouw en lag hij eerste klas.

 

Een familieportret gemaakt op ONO met moeder Anna Catharina Maria van Dongen en de acht broers en zussen van Pieter Ruijtenberg.

Een familieportret gemaakt op het bordes aan de oostzijde van het hoofdgebouw, met moeder Anna Catharina Maria van Dongen, links gezeten. Rechts naast de trap Pieter`s zus Jacoba. Zittend, in het zwart gekleed, de vrouw van zijn halfbroer Jan Adriaan, Antje Ruitenberg- Boezer. met rechts naast haar de dochters van de zussen van vader Ruitenberg die beide een binnenschipper huwden.

 

Vader Ruijtenberg (staande) met zijn dochter JacobaJohanna en twee schoondochters.

Vader Ruitenberg (staande) met in het midden zittend zijn echtgenote A. C. M. Ruitenberg- van Dongen. Men is, door het Renkums Beekdal,  naar de Keijenberg gewandeld, in die tijd bewoond door jonkheer mr. F.J.C. Schimmelpenninck (1853-1906).

 

Brug over de beek op ONO

Brug over, vermoedelijk, de Molenbeek. Links Pieter, midden de vrouw van zijn halfbroer Jan Adriaan, Antje Ruitenberg- Boezer en rechts zijn zus Jacoba.

 

Pieter poseert bij een van de watervallen op ONO

Pieter poseert bij  de waterval in de Kortenburgse Beek op ONO. (Een dergelijk watervalletje met een optrek van “misbaksels” ligt nu nog achter het bemalingshuisje aan de Bokkedijk dat in zijn tijd nog niet bestond. Het pomphuisje werd gebouwd in 1930). We bevinden ons nabij de Nieuwe Weide (in `t Broek ), aan de oostzijde van het paleis.  Op de achtergrond de volière die voor de jonge prinses Wilhelmina werd gebouwd door de Renkumse smid Hendrik van Roest. Deze lag zuid-oostelijk van het paleis, in het Sterrenbos, de zuid-oosthoek van het huidige hertenkamp. Voor de plek van deze bouwwerken zie een detail van de natuurhistorische wandelkaart van H. Bos hieronder.

De volière, de visvijver en de waterval bevonden zich op de plek in de beek onder het woord "Oranje". De visvijver staat op de kaart van 1891 van Bos niet aangegeven ofschoon deze vijver rond 1882 werd aangelegd als onderdeel van het tuinontwerp van L. Zocher.

De visvijver en de waterval bevonden zich op de plek in de beek onder het woord “Oranje”. De visvijver staat op de kaart van 1891 van Bos niet aangegeven ofschoon deze vijver rond 1882 werd aangelegd als onderdeel van het tuinontwerp van Louis Paul Zocher. Rechts-boven het paleis zien we de waterpartijen aan weerszijden van de Kortenburgselaan, die na 1900 werden gedempt. Door het iets hoger gelegen wegdek werd het ook wel de Grunsfoortse Dijk genoemd.

 

De visvijver van Willem III, met ten westen ervan zicht op een fraai door Zocher ingericht landschapspark. Vanaf de oostkant van het paleis liep een laan, waarlangs vele kuipplanten stonden, naar de vijver die nabij deze waterpartij een tweetal zuilen te zien geeft. Op de voorgrond zien we een deel van een rosarium. De plek waar de hengel in stelling werd gebracht is duidelijk zichtbaar. Op de achtergrond, onder het geboomte, de boog die de waterval in de Kortenburgse Beek markeert. Zicht noord-zuid.

De visvijver van Willem III, met ten westen ervan zicht op een fraai door Zocher ingericht landschapspark. Vanaf de oostkant van het paleis liep een laan, waarlangs vele kuipplanten stonden, naar de vijver die nabij deze waterpartij een tweetal zuilen te zien geeft. Op de voorgrond zien we een deel van een rosarium. De plek waar de hengel in stelling werd gebracht is duidelijk zichtbaar.
Op de achtergrond, onder het geboomte, de boog die de waterval in de Kortenburgse Beek markeert. Zicht noord-zuid.

 

De visvijver van Willem II met geheel links de zuidelijke hoek van het koetshuis.

De visvijver van Willem III vanuit het westen.

Om de plekken van deze bouw- en waterwerken t.o.v. elkaar en het paleis te duiden volgen hier nog een zestal foto’s.

De koninklijke visvijver.

De koninklijke visvijver, gefotografeerd vanaf de eerste verdieping aan de oostzijde van het paleis.

 

De waterval aan de noordzijde van de visvijver.

De waterval, met de boog opgetrokken uit misbaksels, aan de zuidzijde van de visvijver, de rechterzijde op de vorige afbeelding. Ook hier stonden, in de tijd dat “Cortenburgh” een paleis was,  kuipplanten ter verfraaiing.

 

De waterval in de Kortenburgse Beek met links de

De waterval in de Kortenburgse Beek met links de volière in het Sterrenbosch en rechts de waterval die het einde van de visvijver markeert.

 

De door Hendrikus van Roest gebouwde volière ten zuid-oosten van het paleis.

De door Hendrikus van Roest gebouwde volière ten zuid-oosten van het paleis, hier met overkapping van stalen liggers met daarover heen netten die werden geleverd door de Renkumse visser. De duiventil op de volière is verdwenen.

 

Ook familieleden lieten zich op deze mooie plek vastleggen op de foto.

Ook familieleden lieten zich, gezeten op deze waterval, vastleggen op de foto.

 

Ook verpleegsters lieten zich op deze plek vereeuwigen.

Enige leden van de familie Ruijtenberg met personeelsleden poserend voor een van de verandaas waarop de patienten de

Enige leden van de familie Ruitenberg met personeelsleden poserend voor een van de veranda’s waarop de patiënten de frisse (dennen)lucht genoten

 

Nichtjes van Pieter met twee verpleegsters van ONO.

Zus Jacoba, geheel links, met twee verpleegsters van ONO.

 

personeel 001

De personeelslijst van het sanatorium met de verschillende functies en bijbehorend jaarsalaris.

 

Een tweetal verpleegsters voor het huis waarin Pieter kennelijk werd verpleegd. Het hek met op de achtergrond het huis , vaak met familieleden poserend, komt veel voor op foto's in het album.

Een tweetal verpleegsters voor de woning van de adjunct- directeur op Kortenburg 5,   In het fotoalbum  een groot aantal foto’s die bij dit hek geschoten zijn, veelal met familieleden van Pieter Ruitenberg.

 

Het hoofdgebouw van het sanatorium Oranje Nassau`s Oord

Het hoofdgebouw van het sanatorium Oranje Nassau`s Oord

Op 17 mei 1907 overlijdt Pieter Ruitenberg in Waspik aan tuberculose.

Akte die aangeeft dat Pieter Ruijtenberg is overleden. (collectie Streekarchief Langstraat Heusden Altena). Familiekaart Ruijtenberg.

Akte die aangeeft dat Pieter Ruijtenberg is overleden. (collectie Streekarchief Langstraat Heusden Altena). Familiekaart Ruijtenberg.

Hij wordt begraven op de begraafplaats van de NH-kerk gelegen aan de Raadhuisstraat te Waspik. In zijn graf ligt tevens zijn broer Machiel, met links van hen vader Pieter Adriaan Ruitenberg en rechts van hen zijn zus Jacoba.

Het graf van Pieter ruitenberg

Het graf van Pieter Ruitenberg. Op de steen wordt Ruijtenberg met een “ij” geschreven. De naam van de scheepswerf werd ook aldus gespeld maar in acten is het steeds met een “i” geschreven.

In 1911 viert het sanatorium haar 10 jarig bestaan op feestelijke wijze. Op verzoek van de Raad van Beheer heeft de herdenking een sober karakter. In de eerste tien jaar van haar bestaan heeft men een totaal verlies van fl. 73.000,- geleden en verkeert men voortdurend in financiële nood.

Het personeel van ONO tijdens het feestmaal t.g.v. het tienjarig bestaan.

Het personeel van ONO tijdens het feestmaal t.g.v. het tienjarig bestaan.

Als dank aan de gulle geefster werd in de hal van het hoofdgebouw een plaquette onthuld van de Wageningse beeldhouwer August Falise weergevende een borstbeeld van Emma  en een onderschrift dat meldt:

                                                                                                                                 Velen tot zegen
                                                                                                                           Ons allen een voorbeeld
Eerbiedige hulde aan de Stichtster van het Eerste Nederlandsche Sanatorium voor longlijders
                                                                                                                             26 october 1901-1911

De plaquette in de hal van het hoofdgebouw

De plaquette in de hal van het hoofdgebouw

 

Het door financiële perikelen getroffen bestuur op het bordes van het hoofdgebouw in 1911.

Het zichtbaar door financiële perikelen getroffen bestuur op het bordes van het hoofdgebouw in 1911.

Koningin-moeder Emma bezoekt nog enige keren het sanatorium zo ook in 1926.

183705884

Koningin-moeder Emma staande voor de hoofdingang van het sanatorium (aan de westkant van de zijvleugel),  temidden van bestuursleden van de Stichting, t.g.v. het 25 jarig bestaan van het sanatorium ONO. Rechts van Emma A.  Bakhuijsen Schuld. Foto 1926.

 

B0191 Koningin Emma op ONO Renkum

A. Bakhuijsen Schuld volgt Emma opde voet. Derde van rechts adjunct- directrice mej. G. S. Tjassens.

Dertien jaar na het overlijden van Pieter Ruijtenberg op ONO komt de familie bijeen in Waspik, op de scheepswerf aan het Scharlo 26, gelegen aan de Kerkvaart, om het 40-jarig huwelijksfeest te vieren van het echtpaar Ruijtenberg- van Dongen. Het woonhuis op de familiefoto hieronder is, in nog vrijwel dezelfde staat, op dit adres in Waspik te vinden.

Familie Ruijtenberg in 1920 t.g.v. het 40-jarig huwelijksfeest bijeen in Waspik.

Familie Ruitenberg in 1920 t.g.v. het 40-jarig huwelijksfeest bijeen in Waspik. (foto collectie Heemkundekring “Op `t Goede Spoor” Waspik)

We zien op de voorste rij van links naar rechts Jacoba Johanna Hoogenkamp – Ruitenberg, Pieter Adriaan Ruitenberg, Anna Catharina Maria Ruitenberg – van Dongen, Jan Adriaan Ruitenberg. Daarachter staande van links naar rechts Hendrik Hoogenkamp (postbeambte Drente), Machiel Ruitenberg, Sijke Adriana Ruitenberg – Nelemans, Gerrit Adriaan Ruitenberg, Dina Ruitenberg – Lankhuijzen, Johan Ruitenberg, Petronella Ruitenberg – de Roon, Adrianus Ruitenberg.

Een wandeling vanaf Onder de Bomen over Oranje Nassau`s Oord.

Ofschoon de gebouwen van ONO liggen op Wagenings grondgebied werd in vroeger tijd de locatie geduid als Renkum.

0888 sanatorium Oranje Nassau s Oord

We beginnen de  wandeling over een deel van het terrein van ONO op Renkums grondgebied en bekijken vooral de gebouwen en bouwwerken. Als startpunt kiezen we de kruising van Onder de Bomen met de Nieuweweg en Grunsfoortselaan.
Een wandelkaart van de gemeente Wageningen, gemaakt a.d.h.v. een boskaart uit 1932, kan dienen ter verklaring van deze wandelroute.

wandelkaart 001

De fotograaf staat op Onder de Bomen. Naar links, over het bruggetje, Kortenburg of de Grunsfoortse Dijk. Naar rechts de Nieuweweg en rechtdoor de Beukenlaan.

De fotograaf staat op Onder de Bomen. Naar links, over het bruggetje, Kortenburg of de Grunsfoortse Dijk. Naar rechts de Nieuweweg en rechtdoor de Beukenlaan. Op de achtergrond het boerderijtje waar jarenlang Heintje de Jager (“de heks”) woonde.

 

De fotograaf staat op Onder de Bomen. Naar links, over het bruggetje, Kortenburg of de Grunsfoortse Dijk. Naar rechts de Nieuweweg en rechtdoor de Beukenlaan.

Enige jaren later. Naar links, over het bruggetje, de Grunsfoortse Dijk. Het bruggetje lag over de Molenbeek. Op de hoek van de Nieuweweg is een nieuw pand verschenen. Ook het kleine boerderijtje dat op de vorige afbeelding stond is verdwenen en vervangen door arbeiderswoningen.

 

Vanaf de Grunsfoortse Dijk kijken we in oostelijke richting naar de door Van Rechteren van Appeltern aangelegde Nieuweweg. Rechts Onder de Bomen en naar links de Beukenlaan. Het ronde bord droeg als tekst "Maximum snelheid 12 km. per uur".

Vanaf de Grunsfoortse Dijk kijken we in oostelijke richting naar de door Van Rechteren van Appeltern aangelegde Nieuweweg. Rechts Onder de Bomen en naar links de Beukenlaan. Het ronde bord droeg als tekst “Maximum snelheid 12 km. per uur”.

 

Links en rechts van de Grunsfoortse Dijk bevonden zich waterpartijen die door het sprengenrijke gebied werden gevoed.

Wandelen we westwaarts over de Grunsfoortselaan dan zien we rechts de tuinmanswoning “de Plankjes” met, niet zichtbaar daarachter de ommuurde (moes) tuin.  Links en rechts van de Grunsfoortse Dijk bevonden zich waterpartijen die door het waterrijke gebied werden gevoed en een verbinding vormden tussen de Verbrande Beek en de Kortenburgse Beek.

 

Wandelen we westwaarts over de Grunsfoortse Dijk dan zien we rechts de tuinmanswoning "de Plankjes" met, niet zichtbaar daarachter de ommuurde (moes) tuin.

Op de achtergrond de  woning die de adjunct geneesheer-directeur bewoonde (Kortenburg 5). Deze woning kwam op de plek van de rond 1881 afgebroken boerderij De Lange Schuur. De nog steeds naastgelegen schuur was onderdeel van deze afgebroken boerderij. Noordelijk van deze schuur lag en ligt de boswachterswoning (Kortenburg 7). De waterpartijen links en rechts van de weg waren inmiddels gedempt.

 

Nu in de ommuurde tuin staande ziet men nabij de zui

Nu in de ommuurde tuin staande ziet men nabij de zuidelijke muur de tuinierswoning (Kortenburg 14) in de huidige staat.

 

We zijn bij het tweede bruggetje, van de Grunsfoortse Dijk, deze over de Kortenburgse Beek. Naar rechts de toegang tot de tuinierswoning en naar links een pad dat oostelijk van de beek het gebied inliep.

We zijn bij het tweede bruggetje, van de Grunsfoortse Dijk, deze over de Kortenburgse Beek. Naar rechts de toegang tot de tuinierswoning en naar links een pad dat oostelijk van de Kortenburgse Beek het gebied inliep. Aan de oostzijde van dit pad liep de Verbrande Beek.

 

Aangekomen bij de boswachterswong loopt op het kruispunt naar het noorden (rechts) de Boslaan met rechts de ommuurde moestuin.

Aangekomen bij de woning op Kortenburg 5 loopt op het kruispunt naar het noorden (rechts) de Kortenburgse Laan (nu ook Kortenburg geheten) met rechts de ommuurde moestuin. Naar links loopt de Grote Laan (Hoofdlaan). De fotograaf staat op het rechtdoor lopende Kortenburg met zijn rug naar de dienstwoningen.

Aan de ingang van de Grote Laan ligt de toegang tot het terrein van ONO, met eertijds twee leeuwen als wachters.

707 copie

Links hiervan loopt Kortenburg, gezien vanaf het kruispunt , rechtdoor naar enige dienstwoningen en de watertoren van het sanatorium.

kortenburg met de daaraan gelegen dienstwoningen.

Kortenburg met de daaraan gelegen dienstwoningen. Vooraan het huidige Kortenburg 12 met daarachter het ketelhuis.

De situatie van de gebouwen aan Kortenburg wordt fraai weergegeven op een luchtfoto van rond 1930. Rechtsboven zien we de moestuin met de kassen en de voorliggende tuinierswoning.
Rechts-midden de dienstwoningen met de watertoren. Links van de moestuin ligt het kruispunt Kortenburg/ de Groote Laan/ Grunsfoortse Dijk. De Groote Laan loopt vanaf dit kruispunt met een boog naar links om de gebouwen heen. In de bomenpartij zien we de contouren van de Hoofdlaan (midden-boven naar links lopend). Het voormalige paleis staat er nog in volle glorie met daarboven de aanbouw van 1901 en de kapel van het sanatorium.

1066 copie

Keren we terug naar de Groote Laan.

Hoofdlaan op het kruispunt met

De Groote Laan op het kruispunt met Zwarteweg die voert naar de Geertjesweg in Wageningen

De Groote Laan volgende komen we, rechts, aan de woning van de voormalige geneesheer- directeur, in de eerste jaren Johannes Willem Frederik Donath en na hem A. Schuld.

Geheel links achter het geboomte de woning van Donath en Schuld.

Geheel links achter het geboomte de woning van Donath en Bakhuijsen Schuld. Rechts de uiterste westhoek van de zijvleugel van het sanatorium.

 

Geheel onder de woning van de geneesheer- directeur en rechts boven het voormalige paleis hier hoofdgebouw van ONO

Geheel onder de woning van de geneesheer- directeur en rechts boven het voormalige paleis hier hoofdgebouw van ONO

 

770 copie

Zicht op de zuidgevel van de woning van de geneesheer- directeur.

Achter de woning van de geneesheer- directeur (westzijde) ligt nog steeds de weer geheel gerestaureerde ijskelder van Oranje Nassau`s Oord.

 

De gerestaureerde ijskelder van ONO.

De gerestaureerde ijskelder van ONO.

 

Zicht vanaf de eerste verdieping van de woning van Donath op het sanatorium.

Zicht vanaf de eerste verdieping van de woning van Donath op het sanatorium.

Steken we de Hoofdlaan ter plekke over dan belanden we bij de zuid-westzijde van de aan het paleis in 1901 aangebouwde gebogen zijvleugel.

715 copie

Uiterste zuid-westhoek van de zijvleugel van ONO. Links nog net zichtbaar een deel van de woning van de geneesheer- directeur.

 

Rechts van de gebouwen op bovenstaande foto komen we bij de hoofdingang van het sanatorium met de portiersloge.

Rechts van de gebouwen op bovenstaande foto komen we bij de hoofdingang van het sanatorium met de portiersloge met aansluitend een  lighal. Geheel rechts het gebouw dat links van de ingang der tweede klasse lag.

 

Rechts van het afgebeelde gebouw op bovenstaande afbeelding komen we bij het bordes dat voert naar de ingang van de tweede klasse.

Aansluitend, oostelijk, ligt de ingang van de tweede klasse van het sanatorium.

 

Geheel rechts het laatste onderdeel van de aangebouwde zijvleugel, de conversatiezaal.

Het hierop aansluitende deel van de zijvleugel met geheel rechts het laatste onderdeel van de aangebouwde zijvleugel, de conversatiezaal.

 

Weer iets meer naar rechts nemen we dit deel van de zijvleugel waar.

Weer iets meer naar rechts nemen we dit deel van de zijvleugel waar. Rechts een deel van het bordes van het paleis (hoofdgebouw). Geheel links nog net zichtbaar de ingang van de tweede klasse. Het zojuist afgelopen deel van het vooroorlogse sanatorium bleef in 1944 gespaard en is, zij het enigszins verbouwd nog steeds aanwezig. De achterliggend kapel bleef ook gespaard.

 

Gezien een aantekening op deze druk beschreven kaart was het gebouwtje links van het hoofdgebouw de conversatiezaal.

Gezien een aantekening op deze druk beschreven kaart was het gebouwtje links van het hoofdgebouw de conversatiezaal.

De zaal voor ode broodnodige ontspanning op ONO

Het interieur van de conversatiezaal

 

Foto Zinzia Zorggroep

De oorspronkelijke gebouwen, onderdeel van de zijvleugel zijn in de huidige tijd nog duidelijk zichtbaar. Foto Zinzia Zorggroep

De kapel van het sanatorium ONO werd gebouwd naar een ontwerp van Eduard H. H. Cuypers  (1859-1927).

De noordzijde van de achterliggende kapel.

De noordzijde van de achterliggende kapel.

Het interieur van de kapel.

Het interieur van de kapel.

We zijn aangekomen bij het hoofdgebouw, het voormalige paleis.

 

Het hoofdgebouw, tevens eerste klasse gebouw van het sanatorium.

Het hoofdgebouw, tevens eerste klasse gebouw van het sanatorium.

 

De directrice Tjassens poseert temidden van enige verpleegster voor het hoofdgebouw.

De adjunct directrice mej. G. S.  Tjassens (staande tweede van rechts) poseert temidden van enige verpleegster voor het hoofdgebouw, in de weide waar nu het hertenkamp zich bevindt.

Kennelijk poseerde de directrice graag voor de fotograaf.

Kennelijk poseerde de adjunct directrice graag voor de fotograaf.

Op een naoorlogse luchtfoto is duidelijk waarneembaar dat het hoofdgebouw in WO II onherstelbaar werd verwoest maar de overige dienstruimten gespaard bleven.

Naoorlogse situatie.

Naoorlogse situatie. Op de plek van het paleis staat nieuwbouw uit de jaren `50, in 2002 vervangen door de huidige nieuwbouw. Links van de schoorsteen het oude koetshuis dat dienst deed als keuken. Geheel links-onder het zusterhuis.

 

Uit vrijwel dezelfde hoek de situatie rond 1930

Uit vrijwel dezelfde hoek de situatie rond 1930. Het zusterhuis verscheen nabij de plek waar tot dan de visvijver van Willem III zich bevond. De plek van de gedempte visvijver werd vanaf die tijd de “Nieuwe Weide” genoemd.

 

 Oranje Nassau's Ooord met oorlogsschade ., reden om niet tot herbouw over te gaan.

Oranje Nassau’s Oord met oorlogsschade, reden om niet tot herbouw over te gaan. Gezien richting zuid-oostzijde van het voormalig hoofdgebouw.

Tot slot lopen we vanaf de woning van de geneesheer-directeur de Hoofdlaan verder af in de richting van de Bokkedijk (N225) voor WO II de Rijksstraatweg geheten.

Vanaf de dienstwoning van de geneesheer- directeur wandelen we via een S- bocht in de Groote Laan naar de links gelegen St. Jansheuvel, een verhoging in het landschap met een klein bosje er bovenop en zien in een rechte lijn de laan af naar de Rijksstraatweg (ook wel Bokkedijk).

Twer hoogte van de huidige slinger in de Hoofdlaan kijken we zuidwaarts met links de St. Jansheuvel (niet zichtbaar en rechts de twee dienstwoningen die ook nu nog in het bos staan.

De fotograaf staat ter hoogte van de directeurswoning (rechts) en kijkt richting de bocht in de Hoofdlaan.

In de bocht staan nog steeds een tweetal dienstwoningen (in het “Koninginnenbos”) met aan de linkerkant de Sint Jansheuvel.

Leden van de familie Ruijtenberg op de Hoofdlaan van ONO. In het verschiet de uitgang bij de toenmalige Rijksstraatweg.

Leden van de familie Ruitenberg op de Groote Laan van ONO, net na de bocht in de weg. In het verschiet de uitgang bij de toenmalige Rijksstraatweg.

 

De Hoofdlaan nabij de Rijksstraatweg in noordelijke richting gezien.

De Hoofdlaan nabij de Rijksstraatweg in noordelijke richting gezien.

 

1032 Molenbeek nabij Bokkendijk Renkum

Op deze ansichtkaart van voor 1930 is het deel van de Kortenburgse Beek vlak voor de Rijksstraatweg weergegeven.

 

Op een detail van de "Boschkaart 1932" worden de drie duikers onder de Rijksstraatweg door weergegeven.

Op een detail van de “Boschkaart 1932” worden de drie duikers onder de Rijksstraatweg door weergegeven, evenals de overkluizing bij de oostelijke ingang van Oranje Nassau`s Oord(rechts-midden op de detailkaart)

Deze laatste overkluizing vond in 1930 ook plaats bij het bruggetje op het kruispunt Onder de Bomen, Grunsfoortse Dijk, Nieuweweg.

 

Overkluizing van de Molenbeek ter hoogte van Onder de Bomen/Nieuweweg.

Overkluizing van de Molenbeek ter hoogte van Onder de Bomen/Nieuweweg in 1930.

Aan de oostzijde van de Hoofdlaan nabij de Rijksstraatweg werd op 3 september 1930 een bemalingsgebouwtje in gebruik genomen ten behoeve van het noordelijk gelegen, moerassige gebied. Bij die gelegenheid is ook de rustieke boog aan de zuidkant van de visvijver die toen verdween geplaatst achter het bemalingsgebouwtje waar hij zich nog steeds bevindt. Tevens werd een duiker geplaatst die de beek onder de Rijksstraatweg door voert. Op deze plek komen de parallel aan de Rijksstraatweg lopende Losbeek en de Kortenburgse Beek samen.

705 copie

De zuidingang aan de Bokkedijk met de ver uiteen staande hardstenen inrijzuilen die in 1882 door de Wageningse aannemer Lenzink werden geplaatst. De linker met het wapen van het Huis van Oranje, de rechter met het wapen van het Huis van Nassau. Ze werden in 2010 gerestaureerd en (dichter bij elkaar) op een nieuw aangebrachte  voet geplaatst

Hoofdlaan in noordelijke richting vanaf de Rijksstraatweg. Op deze kaart is de linker inrijzuil verdwenen.

Hoofdlaan in noordelijke richting vanaf de Rijksstraatweg. Op deze kaart lijkt de linker inrijzuil verdwenen.

De voorgaande kaarten en foto’s stralen pastorale rust uit. Toch was men niet altijd veilig op deze plek. Zo ontspoorde en kantelde er in 1912 een tramstel van de OSM wat veel bekijks trok en menige krant haalde.

1912

0897 ontspoorde tram Bokkedijk Renkum 1917

 

0898 ontspoorde tram Bokkedijk Renkum 1917

Een nauwelijks geschrokken politieagent bij de ravage.

 

 

 

 

1 reactie op "Van Cortenbergh en Oranje Nassau`s Oord tot het sanatorium ONO"

  1. Suzanne  24 september 2016 at 01:05

    Wat is dit artikel een prachtwerk: zoveel foto’s en informatie dat het een soort digitaal boekwerk is. Dank voor het delen van dit interessante stuk geschiedenis!

    Beantwoorden

Reageren

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.